D witamini bedende möhüm esasy orny eýeleýär: bu diňe bir witamin däl, eýsem adam bedeniniň köp funksiýalary bilen gönüden-göni baglanyşykly gormondyr. Häzirki wagtda dünýä ilatynyň 50 göteriminden gowragy D witamini ýetmezçiliginden ejir çekýär. Garrylaryň arasynda bu görkeziji 80-90 göterime ýetýär. Hünärmenleriň bir topary D witamini ýetmezçiligini XXI asyryň täze metabolik pandemiýasy diýip atlandyrýar. Giç güýz we gyş, şäher durmuşy  mejbury öz-özüni izolýasiýa etmek ýagdaýyny hasam agyrlaşdyryp, ol hem birnäçe saglyk meselelerine sebäp bolup biler. Aşakda ýetmezçiligiň näme üçin ýüze çykýandygyny we onuň netijelerine nähili çemeleşmelidigini jikme-jik ara alyp maslahatlaşarys.

D witaminiň ýetmezçiliginiň esasy  sebäbi gün şöhlesiniň mukdarynyň azalmagy hasaplanýar. Şonuň üçin hem bu witamine başgaça "Güneşli witamin" hem diýip atlandyrylýar. Bedende D witaminiň öndürilmegine ýaramaz täsir edýän aýratyn faktorlar hem bar. Ýokumlylyk derejrsi ýokary iýmitleri ýeterlik iýmezlik ýaly tertipsiz iýmit möhüm rol oýnaýar. Aýalyň bedeninde göwrelilik  döwründe köp iýmit ýok. Bedende D witamini ýaş bilen azalýar. Mundan başga-da, içege mikroflorasynyň bozulmalary we birnäçe keseller bu witaminiň ýetmezçiligine sebäp bolýar.

           Näme üçin D witamini gerek?

D witaminiň esasy fiziologiki funksiýalary köpden bäri bilinýär: ganda zerur kalsiý derejesini saklamak we ondan başgada iň esasysy süňkleri, dişleri we dyrnaklary güýçlendirmek. Emma soňky ýyllarda bu maddanyň ylmy gerimi ep-esli giňeldi. Halkara endokrinologiýa jemgyýetiniň hünärmenleri tarapyndan geçirilen D witaminiň öýjükden daşary täsirleriniň subutnamalarynyň derňewiniň bar bolan yzygiderli netijeleri, D witaminiň bedeniň aşakdaky organlaryna gatnaşýandygyny görkezýär. Deride D-gormonyň antiproliferatiw täsiri bar.  Köp sanly deri öýjükleriniň ölmegi bilen birlikde deriniň käbir ýerlerinde keratinizasiýa prosesi bolup geçýär. Bu mehanizm köp deri keselleriniň (psoriaz, dermatit, ekzema we ş.m.) esasyny düzýär. Bu ýerde D witamini deride peýda bolup biläýjek tegmilleri azaldyp we öňüni alyp biler. Şeýle hem, dermatologiýada D witamini bilen taýýarlanylan dermanlaryň ulanylmagy deri kesellerine garşy göreşmegiň täsirli usullaryndan biridir.

Immun ulgamy.  D witamini bedeniň immunitetini güýçlendirýär we immuniteti goldaýar. D witaminiň ýokançlyklaryň (SARS, AIW, inçekesel we ş.m.) töwekgelçiligini azaldýandygyny, käbir immun keselleriniň (1-nji görnüşli süýji keseli, skleroz, witiligo  we ş.m.) öňüni alýandygy bellendi.

Iýmitleniş tertibi. D witamini iýmitleniş endiklerini we psihiki-emosional ýagdaýyny kadalaşdyrýan gormondyr. D witaminiň ýetmezçiligi adamyň psihiki-emosional ýagdaýyna täsir edýär: ýygy-ýygydan depressiýa, yzygiderli ýadawlyk, agressiwlik D witaminiň ýoklugynyň alamatlary bolup biler. Soňra beden "Güneşli witamin" gözläp başlaýar we açlyk duýýar iýmit bozulmalaryna, esasanam artykmaç iýmitlenmegine getirýär. Bu alamatlar, gün şöhlesiniň güýçli ýetmezçiligini başdan geçiren güýz-gyş möwsüminde ýüze çykýar.

Merkezi nerw ulgamy. D witamini bilen MAT (merkezi nerw ulgamy) arasynda baglanyşyk bar. D witaminiň pes derejesi, Alsgeýmer keselini hem öz içine almak bilen, bilimiň peselmegi we demans howpuny ýokarlandyrýar. Goşmaça D witamini uly ýaşly adamlarda has täsirli görkezildi.

Ýürek-damar keselleri. D witaminiň reseptorlary arteriýalarda, ýürekde we ýürek-damar keselleriniň ösmegine jogapkär ähli öýjüklerde we dokumalarda diýen ýaly barlygy mälimdir. Mundan başga-da, D witaminiň ateroskleroz, miokard infarkty we gipertoniýa garşy göreşde täsiri subut edildi.

Önümçilik saglygyna täsirler. D witamini reseptorlary köpeliş ulgamynyň organlarynda hem bolýar. D witaminiň ýetmezçiligi önelgesizligiň sebäplerinden biri hökmünde kesgitlenildi. Mundan başga-da, bu gormonyň ýoklugy aýallarda ýumurtgalyk kistalarynyň döremegi we erkeklerde testosteron derejesiniň ýokarlanmagy bilen baglanyşyklydyr. Şeýle hem, D witamini 2-nji görnüşli süýji keseliniň, käbir zyýanly neoplazmalaryň döremeginiň öňüni alýar, osteoporozyň ösüşini togtadýar we antioksidant täsir edýär.

D witaminiň çeşmeleri .

D witaminiň iki çeşmesi bar: D witaminiň  80 göterimi UV şöhlelerden emele gelýär, 20 göterimi iýmitden emele gelýär. D witaminiň  möhüm çeşmesiniň biri  iýmit, esasan et çeşmeleri: balyk bagry, ýagly balyk we balyk ýagy, ýumurtganyň sarysy, ýokary ýagly süýt önümleri. Şeýle-de bolsa, görkezilen mukdardan köp sarp etmek, agramyň ýokarlanmagyna sebäp bolup biljekdigini ýatdan çykarmaly däldir.

D witamini ýetmezçiliginiň öňüni almak üçin näme edip bolar?

Ilki bilen analiz etmek we D witamini bilen üpjün etmek derejesine gözegçilik etmek üçin gan tabşyrmak möhümdir. Ikinjiden, dereje adaty aralykdan ýokary bolsa, iýmek we köp gün şöhlesini almak arkaly aňsatlyk bilen öňüni alyp bolýar. Dereje kadadan pes bolsa, lukmanyň görkezmesi boýunça dermanlar talap edilýär. D witamini ýetmezçiliginiň giňden ýaýran meselesiniň oňyn tarapynda, amatly faktorlary saýlamak bilen bilelikde töwekgelçilik faktorlary D witamini çalt, ygtybarly we täsirli bolmagy we uzak möhletleýin hyzmat etmegine mümkinçilik berýär.

Taýýarlan Albina ZAKIRJANOWA,
Türkmen oba hojalyk institutynyň talyby.