Milli Liderimiziň her bir maşgala üçin gymmatly çeşme bolan ylmy-ensiklopedik eserlerinden halkymyz halk lukmançylygynda ulanylýan dermanlyk ösümlikleri barada giňişleýin maglumat alýar. Gahryman Arkadagymyzyň täze kitabynda saglygy goraýyş ulgamynda giňden ulanyljak birnäçe ösümliklere aýratyn ähmiýet berilýär. Eziz Diýarymyzyň ösümlik dünýäsi iňňän baýlygy bilen tapawutlanýar. Birnäçe keselleriň öňüni almakda we bejermekde melhemlik serişde bolup hyzmat edýän ösümlikleriň birnäçe görnüşleri barada «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly kitabynyň täze jildinde beýan edilýär.

Kitap lukmançylyk ulgamynyň işgärleri, dermanlyk çig mallaryny taýýarlaýanlar we ýygnaýjylar bilen birlikde giň okyjylar köpçüligi üçin niýetlenendir. Hormatly Prezidentimiziň gymmatly gollanmalarynyň dowamy bolan ylmy-ensiklopedik neşiriniň täze jildinde dermanlyk ösümlikleriň häsiýetnamasy barada giňişleýin berlen maglumatlary almak bolýar. Kitapda her bir dermanlyk ösümligiň surety berilýär. Bu bolsa şol dermanlyk ösümligi tanamaga, ýygylanda görmäge, deňeşdirmäge kömek edýär. Şeýle-de kitapda her bir dermanlyk ösümligiň häsiýeti, ýaşaýyş aýratynlygy, ýaýrawy, tebigy gory, dermanlyk çig maly, himiki düzümi, peýdalanylyşy, ulanylyşy we ondan derman taýýarlanylyşy baradaky maglumatlar giňişleýin berilýär.

Okyjy dermanlyk ösümlikleriň atlarynyň türkmençe, latynça, rusça sözlügi, dermanlyk çig mallaryny ýygnamaklygyň senenamasy bilen tanşyp biler. Senenamada ösümlikleriň ady, olaryň köküni, ýapragyny, otuny, gülüni ýada miwesini, şahasyny, gabygyny haýsy aýda ýygnamalydygy görkezilipdir. Saklanyş möhletiniň giňden düşnükli edip beýan edilmegi bolsa, ylmy eseriň täsirliligini artdyrýar.

Diýarymyzyň ösümlik dünýäsiniň hakyky ensiklopediýasyna öwrülen «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» kitaby soňky ýyllaryň dowamynda diňe bir ýurdumyzyň lukmanlary we derman senagatynyň işgärleri üçin däl, eýsem, dünýäniň köp halklarynyň diline terjime edilmegi arkaly köp sanly daşary ýurtly hünärmenler üçin ähmiýetli gollanma öwrüldi. Milli Liderimiziň düýpli ylmy işiniň dowamy bolan ylmy-ensiklopedik kitabyň täze jildiniň üsti bilen okyjylar etraplaşdyrylan we ýabany ösümlikler bilen ylmy nukdaýnazardan tanşyp bilýär.

Şeýle melhemlik häsiýetli ösümlikleriň biri hem Digitalis purpurea otudyr. Digitalis purpurea Plantaginaceae maşgalasyna degişli iki ýyllyk, göwdesiz ösümlikdir. Ol tebigy ýagdaýda Günbatar Ýewropada (Belgiýa, Çehiýa Respublikasy, Fransiýa, Germaniýa, Irlandiýa, Angliýa, Norwegiýa, Şwesiýa, Ispaniýa, Portugaliýa) we Demirgazyk Afrikada, şol sanda biziň ýurdumyzda hem duş gelýär. Häzirki wagtda, estetiki keşbi sebäpli, ol ähli kontinentlerde we ýurtlarda ýaýrady. Tebigy ýaşaýyş ýerleri – arassa tokaý zolaklarynda, kenarýaka gaýaly ýerlerde we dag eňňitlerinde duş gelýär .

Digitalis purpurea gysga ömürli 2 ýyllyk ösümlik bolany üçin, ony ir ýazda ýa-da güýzde bagda gönüden-göni ekip bolýar. Birinji ýylda ösüp çykýan ösümlikler ýer derejesinde ýapraklary berk iç-içe bolan rozet ýaly gurluş emele getirýär. Olar ikinji ýylyň ir ýazynda ýa-da tomusunda gülleýärler. Uly ýapraklaryň uzynlygy 10-35 sm we ini 5-12 sm bolup, inçe çal-ak tüýler bilen örtülen. Ikinji ýylda rozet görnüşli ýapraklaryň merkezinden uzynlygy 100-200 sm bolan gül sapagy çykýar. Güllemek ýazyň ahyrynda ýa-da tomsuň başynda bolýar, käwagt güýzde ikinji gezek gülleýär. Jaň şekilli güller sapagyň töwereginde sallanyp, topbaklarda peýda bolýar. Gülüň tebigy reňki gyrmyzy, ýöne medeni ösümliklerde ol gülgüne, sary, gülgüne ýa-da ak bolup biler. Gülleriň içki ýüzi reňkli tegmiller bilen örtülen. Gülleden soň, gül sapagyny kesmek ikinji gezek güllemegi ýeňilleşdirýär. Miwesi kapsula şekilli bolup, 0,1-0,2 mm ölçegli köp sanly tohumlary öz içine alýar. Foxglove-iň dört tebigy fenotipi anyklanyldy: gülgüne tegmilli ak güllü, sary tegmilli albinos, açyk gyrmyzy güllü we gara gyrmyzy güllü.

Häzirki wagtda Digitalis purpurea-nyň dürli reňklerde we ölçeglerde köp sanly görnüşleri öndürildi. Bu ösdürilip ýetişdirilen görnüşlerde güllemek, adatça, gül sapagynyň dört tarapynda bolýar, asyl ösümliklerde bolsa, diňe sapagyň bir tarapynda bolýar. Excelsior gibridiniň dürli ak, gülgüne we gyrmyzy reňkleri bar. Nektara baý güller arylar, kebelekler we ary iýijiler üçin özüne çekiji. Ol poroşok we ýaprak çişmesi ýaly mantar infeksiýalaryna, şeýle hem bitler, unly böcekler we ülgüçler ýaly zyýankeşlere sezewar bolýar. Tülkügiň ýapraklarynda, güllerinde we tohumlarynda duş gelýän digoksin we digitoksin ýürek alkaloidleri adamlar we käbir haýwanlar üçin zäherli bolup, içilende ölüme sebäp bolup biljek ýaramaz alamatlary döredýär. Bu alkaloidler ýüregiň has güýçli gysylmagyna sebäp bolýandygy sebäpli, ösümligiň ýapraklary ýürek ýetmezçiligi üçin derman öndürmekde ulanylýar.

Bütin ösümlik zäherlidir. Ýokary dozalar gaýtarma, baş agyry we konwulsiýalara sebäp bolup biler. Lukmançylyk ulanylyşy: içinde saklaýan glikozidleri sebäpli ýürek myşsalaryny güýçlendirýär we onuň ritmini kadalaşdyrýar. Ol digoksin ýaly dermanlaryň esasyny düzýär, ýürek ýetmezçiligi we aritmiýa ýaly ýagdaýlarda ulanylýar. Taryhy taýdan ol epilepsiýa ýaly ýagdaýlarda hem ulanylypdyr, ýöne onuň zäherli maddalary sebäpli ulanylyşy azaldy. Duýduryş: Zäherli komponentleri sebäpli bu ösümligiň dermanlyk maksatlary üçin ulanylmagy diňe hünärmenler tarapyndan we gözegçilik astynda amala aşyrylmalydyr.

Eziz Diýarymyzda hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen adamyň saglygyny goramak bilen birlikde daşky gurşawyň abadan bolmagy ugrunda geçirilýän çäreler sazlaşykly alnyp barylýar. Täsin tebigatly, dermanlyk ösümliklere baý mekanymyzda halk lukmançylygynda peýdalanylýan ösümlikleri hemmetaraplaýyn öwrenmäge uly mümkinçilikler döredilýär. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy, türkmen halkynyň Milli Lideriniň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopedik eserleri bolsa, tebigatyň täsin ösümlik dünýäsini öwrenmekde esasy çeşme bolup hyzmat edýär.

Her ýylyň 10-njy oktýabrynda ýurdumyzda Saglygy goraýyş we derman senagaty işgärleriniň güni giňden bellenilýär. Hünär baýramy mynasybetli halkara serginiň we ylmy-amaly maslahatyň geçirilmegi, täze saglygy goraýyş desgalarynyň açylyp ulanmaga berilmegi indi asylly däbe öwrüldi. Geçen ýyl Milli Liderimiziň gatnaşmagynda paýtagtymyzda Halkara sagaldyş-dikeldiş merkeziniň we Halkara fiziologiýa ylmy-kliniki merkeziniň täze, döwrebap binalarynyň açylyp ulanmaga berilmegi, lukman Arkadagymyzyň «Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri» atly köp jiltli ylmy-ensiklopedik kitabynyň XVII jildiniň çapdan çykmagy halkymyza ajaýyp sowgat boldy. Täze saglygy goraýyş desgalary bejerijilik, sagaldyş-dikeldiş ähmiýeti boýunça ilat arasynda uly gyzyklanma eýe bolýar.

Goý, halkyny bagtly geljege alyp barýan türkmen halkynyň Milli Lideriniň hem-de Arkadagly Gahryman Prezidentimiziň janlary sag, ömürleri uzak bolsun! Halk üçin, Watan üçin, eşretli döwür üçin yhlas siňdirip, durmuşa geçirýän tutumly işleri mundan beýläk hem rowaç alsyn! 

Aýna HOJAMYRADOWA,
Indira Gandi adyndaky Aşgabat lukmançylyk orta okuw mekdebiniň Farmakologiýa dersiniň mugallymy.