BMG-niň Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­lar bo­ýun­ça üçün­ji mas­la­ha­ty (LLDC3) 4-8-nji aw­gust ara­ly­gyn­da «Awa­za» mil­li sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da ge­çi­ri­ler. No­bat­da­ky mas­la­hat üçin «Hyz­mat­daş­lyk gat­na­şyk­la­ry­ny gol­da­mak ar­ka­ly ösü­şe ýar­dam ber­mek» at­ly mow­zuk saý­la­nyp alyn­dy. Bu fo­rum deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan 32 ýur­da öz aý­ra­tyn mak­sat­la­ry­ny be­ýan et­mek hem-de dur­nuk­ly ösüş üçin umu­my ga­ra­ýyş dö­ret­mä­ge müm­kin­çi­lik ber­er.

Bü­tin­dün­ýä ba­zar­la­ryn­dan ge­og­ra­fi­k taý­dan üz­ňe ýer­le­şen ýurt­lar üçin bu mow­zuk çäk­len­dir­me­le­ri müm­kin­çi­lik­le­re öwür­mek üçin hyz­mat­daş­ly­gyň, in­no­wa­si­ýa­nyň we umu­my mak­sa­dyň ze­rur­dy­gy­ny gör­kez­ýän ça­ky­lyk­dyr. Türk­me­nis­ta­nyň bu mö­hüm mas­la­ha­ty gu­ra­ma­gy 570 mil­li­on­dan gow­rak ila­ty bo­lan ýurt­la­ryň gel­je­gi­ni üýt­ge­dip bil­jek pi­kir­le­riň tä­ze­den ro­waç al­ma­gy­na iter­gi be­rer.

Deň­ze çy­kal­ga­sy­nyň ýok­du­gy bu ýurt­lar üçin esa­sy kyn­çy­lyk­la­ryň bi­ri bo­lup gal­ýar. Söw­da çyk­da­jy­la­ry ke­nar­ýa­ka ýurt­la­ry bi­len de­ňeş­di­ri­len­de köp­lenç 50% ýo­ka­ry bol­ýar, se­bä­bi ha­ryt­lar üs­ta­şyr ýurt­lar ar­ka­ly ge­çi­ril­ýär, bu hem lo­gis­ti­ka kyn­çy­lyk­la­ry­na we ser­het­ler­de gi­jik­me­le­re se­bäp bol­ýar.

Inf­rast­ruk­tu­ra ýet­mez­çi­li­gi, çäk­li san­ly bag­la­ny­şyk we ho­wa şert­le­ri­niň üýt­ge­me­gi­ne bo­lan ýi­ti tä­sir bu ýag­da­ýy has-da çyl­şy­rym­laş­dyr­ýar. Şeý­le-de bol­sa, hyz­mat­daş­lyk mow­zu­gy bu ýurt­la­ra ösüş ýo­lu­ny tä­ze­den göz öňü­ne ge­tir­mek üçin müm­kin­çi­lik ber­ýär.

Şu nuk­daý­na­zar­dan hyz­mat­daş­lyk di­ňe dip­lo­ma­tik gat­na­şyk­lar­dan yba­rat bol­man, eý­sem, döw­let­le­riň, hu­su­sy pu­dak­la­ryň, ra­ýat jem­gy­ýet­le­ri­niň we hal­ka­ra gu­ra­ma­la­ry­nyň gat­naş­ýan bir­leş­me­le­ri bo­lup dur­ýar. Mas­la­ha­ty ka­bul ed­ýän ýurt hök­mün­de Türk­me­nis­tan hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy­ny iler­let­mä­ge bo­lan yg­rar­ly­ly­gy­ny gör­kez­ýär hem-de hal­ka­ra ulag tor­la­ry­nyň çat­ry­gyn­da­ky stra­te­gi­ki ýer­le­şi­şi­ni ula­nyp, se­bit­le­ýin bag­la­ny­şy­gy güýç­len­dir­mä­ge ça­lyş­ýar.

Bu mow­zuk Türk­me­nis­ta­nyň öz mil­li mak­sat­la­ry­na-da ky­bap gel­ýär. Ýur­duň ener­gi­ýa pu­da­gy­ny di­wer­si­fi­ka­si­ýa­laş­dyr­mak we inf­rast­ruk­tu­ra ösü­şi öň­de­ba­ry­jy orun­da dur­ýar. Mu­ny Türk­me­nis­tan–Ow­ga­nys­tan–Pa­kis­tan–Hin­dis­tan (TOPH) gaz ge­çi­ri­ji­si ýa­ly tas­la­ma­lar hem tas­syk­la­ýar. Bu baş­lan­gyç­lar ýur­duň ge­og­ra­fi­ki taý­dan ener­ge­ti­ka we söw­da mer­ke­zi­ne öwür­mek ba­bat­da mö­hüm­dir. Şeý­le tas­la­ma­lar Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­lar üçin nus­ga bo­lup bi­ler.

Şeý­le hem mas­la­ha­tyň hyz­mat­daş­lyk mow­zu­gy tä­ze müm­kin­çi­lik­le­riň ga­py­sy­ny aç­ýar. My­sal üçin, üs­ta­şyr hu­ku­gy we söw­da amal­la­ry­nyň ýö­ne­keý­leş­di­ril­me­gi üçin 1904-nji ýyl­da Çi­li bi­len Bo­li­wi­ýa­nyň bag­la­şan şert­na­ma­sy hal­ka­ra hu­kuk gu­ral­la­ry ar­ka­ly he­re­ket ed­ýär. Bo­li­wi­ýa bu mas­la­hat­da ser­he­tüs­ti söw­da­ny ýe­ňil­leş­dir­mek bo­ýun­ça köp­ta­rap­la­ýyn yla­la­şyk­la­ry öňe sü­rüp bi­ler.

Şeý­le-de, Ru­an­da san­ly ösü­şe ün­si jem­läp bi­ler. Ru­an­da­nyň teh­no­lo­gi­ýa mer­kez­le­ri­ne we elekt­ron hö­kü­me­te ed­ýän ma­ýa go­ýum­la­ry hyz­mat­daş­ly­gyň san­ly bag­la­ny­şy­gy ös­dür­mek­de nä­hi­li tä­sir­li bo­lup bil­ýän­di­gi­ni gör­kez­ýär. Bu tej­ri­be La­os ýa-da Gyr­gy­zys­tan ýa­ly ýurt­la­ra nus­ga bo­lup bi­ler. Her ýur­duň aý­ra­tyn mak­sa­dy bar: dur­nuk­ly ener­ge­ti­ka, ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­ne gar­şy çy­dam­ly­lyk ýa-da ba­zar­la­ra el­ýe­ter­li­lik. Bu mow­zuk ola­ryň her bi­ri­ne glo­bal tej­ri­bä esas­la­nyp öz ýo­lu­ny kes­git­le­mä­ge müm­kin­çi­lik ber­ýär.

«Awa­za he­re­ket me­ýil­na­ma­sy», 2014–2024-nji ýyl­lar ara­ly­gyn­da­ky «We­na he­re­ket me­ýil­na­ma­sy­nyň» or­nu­ny tu­tar we mas­la­ha­tyň esa­sy ne­ti­je­si bo­lar. «We­na me­ýil­na­ma­sy» söw­da amal­la­ry­nyň ýö­ne­keý­leş­di­ril­me­gi we inf­rast­ruk­tu­ra ösü­şin­de üs­tün­lik ga­zan­dy, ýö­ne dur­nuk­ly ga­ryp­lyk we ho­wa tä­sir­le­ri­ne gar­şy çy­dam­ly­lyk ýa­ly me­se­le­ler do­wam ed­ýär. Tä­ze me­ýil­na­ma in­no­wa­si­on ma­li­ýe­leş­dir­mä­ge, dur­nuk­ly ulag­la­ra we san­ly bag­la­ny­şy­ga üns be­rer, bu bol­sa hyz­mat­daş­ly­gyň örän wa­jyp­dy­gy­ny gör­kez­ýär.

Mas­la­ha­ta ýaş­la­ryň gat­naş­ma­gy hem esa­sy ugur­la­ryň bi­ri­dir. Deň­ze çy­kal­ga­sy bol­ma­dyk ösüp bar­ýan ýurt­lar­da ýaş­lar köp­lenç glo­bal sy­ýa­sy dia­log­lar­dan çet­de gal­ýar­lar, ýö­ne olar kli­ma­ta gar­şy gö­reş, bi­lim we teh­no­lo­gi­ýa ýa­ly ugur­lar­da tä­ze pi­kir­le­ri öňe sür­mä­ge taý­ýar­dyr­lar. Ne­pal­da­ky ýaş­la­ryň tä­ze­len­ýän ener­ge­ti­ka bo­ýun­ça alyp bar­ýan baş­lan­gyç­la­ry beý­le­ki ýurt­la­ra-da tä­sir edip bi­ler. Bu bol­sa bi­lim alyş­mak üçin dö­re­di­len plat­for­ma­la­ryň üs­ti bi­len ýo­la goý­lar.

Watanymyzyň hemişelik Bitaraplygynyň 30 ýyllygynyň giňden bellenilýän şanly ýylynda şeýle ýokary derejeli maslahatyň geçirilmegi ýurdumyzyň halkara abraýyny has-da belende göterer. Garaşsyz, hemişelik Bitarap Watanymyzyň halkara abraýyny barha belende galdyrýan türkmen halkynyň Milli Lideriniň hem-de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň janlary sag, ömürleri uzak bolsun!

Gülşirin ÇARYGULYÝEWA, 
Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň Diller kafedrasynyň mugallymy.