Häzirki tehnologiýa innowasiýasynyň döwründe dünýäniň başga bir ujy bilen söhbetdeşlik guramak adaty ýagdaý hökmünde kabul edilýär. Emma tehnologiýa açyşlaryna çenli taryhymyza ser salsak, adamlar asyrlaryň dowamynda birek-birek bilen arabaglanyşyk guramagy çaparlaryň kömegi bilen, oduň tüssesi arkaly, daşaýjy kepderiler, deprekler ýaly usullar bilen ýerine ýetiripdirler. Ýöne bu usullar doly maglumat alyşmak we uzak aralyk üçin ýeterlikli bolmandyr. Adamlar elmydama aragatnaşygy ösdürmegiň gözleginde bolupdyr.

XIX asyrda, has takygy 1849-njy ýylda Pariž telegraf gullugynyň gözegçisi Çarlz Bursýol sesleri simleriň üstünden geçirip bolýandygy baradaky pikiri öňe sürýär. 1854-nji ýylda özüniň ýazan dissertasiýasynda telefonyň işleýşiniň ilkinji ýörelgesini beýan edýär we ilkinji bolup telefon sözüni ulanýar. Emma telefon aragatnaşygyny iş ýüzünde durmuşa geçirip bilmeýär.  

1860-njy ýyllarda Nýu-Yorkorkly italiýan alymy sim arkaly ses geçirmek mümkinçiligini enjamyň üsti bilen görkezýär we 1876-njy ýylda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Massaçusets ştatynyň Boston şäherinde Aleksandr Bell tarapyndan geljekki telefon enjamy adamlaryň durmuşyna ilkinji gadamyny basýar. Telefon enjamy aragatnaşyk ulgamynyň uly açyşy hökmünde dünýä ýaýraýar. Telefon enjamyna ilkibaşda «gürleýän telegraf» hem diýilipdir.

Şeýlelikde, XX asyryň başlarynda telefon görlüp-eşidilmedik meşhurlyk gazanyp, ilkibaşda uzak bolmadyk anyk araçäk boýunça işläp başlaýar. Şol döwürde telefon enjamynyň agramy 8 kilograma ýetýän birnäçe enjamdan ybarat bolýar. Birinji ýagdaýda telefonda diňe gürlemek mümkinçiligi bolup, ikinjisinde mikrofon goşmaça oturdylýar.

Telefonlary gurmak bütin dünýäde çalt ýaýraýar we şäherara telefon liniýalary gurnalyp ugraýar. Şol bir wagtyň özünde telefon operatorlarynyň işini talap etmeýän awtomatiki telefon alyş-çalyşlarynyň gurluşygy başlanýar. Awtomatiki telefon çalşygynyň peýda bolmagy enjamlaryň daşky görnüşiniň üýtgemegine sebäp bolýar we üstünde jaň etmek üçin aýlaw emele gelýär.

XX asyryň ortalarynda telefon kompaniýalary ýanynda göterip boljak telefonlary döretmek baradaky pikirlerini beýan edýär. Şol ýyllardan bäri telefon ulgamy üznüksiz işläp, ýylsaýyn kämilleşdirilip başlaýar. Ilkinji ykjam telefony synag hökmünde 3 kilogram agramynda oýlap tapylýar. Görüminiň we agramynyň ululygy telefony ulanmakda oňaýsyzlyklary döredendigi sebäpli, alymlar we ylmy işgärler elmydama täze açyşlaryň gözleginde bolýar.

Birnäçe ýyl soňra agramy 1kg 150gr bolan ykjam telefonlary oýlap tapylýar we ulanyşa girizilýär. Olaryň agramy uly bolsada telefonyň analogy 15 esse artyk işleýändigi sebäpli, telefonda 35 minut söhbetdeşlik guramak mümkinçiligi bolup, arabaglanyşykdan soň telefon 10 sagatlyk energiýa kuwwaty bilen doldurylmagy talap edýär. Ýyllaryň tejribesi we alymlaryň tutanýerli zähmeti netijesinde ykjam telefonlaryň agramy azalyp, wezipeleri artdyrylýar we dünýä ýüzüne giňden ýaýrap başlaýar.

XXI asyryň başlarynda telefon enjamlaryna kameralaryň ornaşdyrylmagy telefonyň täze eýýamyna ägirt uly gadam bolýar. Gysga wagtyň içinde telefon guralyna Wi-fi we GPS hemra signallary hyzmaty hem girizilýär. Bu ykjam telefonlar kompýuter enjamyna bäsdeş bolup, olar diňe arabaglanyşyk guramak bilen çäklenmän, fotoapparat we wideokamera, sekundomer, hasaplaýjy enjamlarynyň, kitaphanalaryň, habar beriş serişdesiniň, oýunlar esbabynyň, kinoteatryň, aýdym-saz pleýeriniň, senenama we sagadyň ýerini tutýar.

Hereketsiz ilkinji telefonlardan şu günki günümize adamlaryň ýan kömekçisi bolup hyzmat edýän ykjam telefonlar gün geçdigiçe has kämil funksiýalary bilen durmuşymyzy ep-esli aňsatlaşdyrýar.

Aýgözel ANNAMÄMMEDOWA,
«Türkmenaragatnaşyk» agentliginiň «Türkmentelekom» elektrik aragatnaşyk 
kompaniýasynyň hünärmeni.